In DementieVisie lees je regelmatig over preventie van dementie. Zo vertelden Irene Heger en Judith Bouwmeester over de campagne We zijn zelf het medicijn (DementieVisie 3/2024) en bespraken we eerder (Denkbeeld 2/2022) het spraakmakende onderzoek over dementiepreventie dat in 2020 in The Lancet verscheen. Denk hierbij aan het aanpakken van verschillende risicofactoren zoals hoge bloeddruk, weinig sociale interactie, een ongezond voedingspatroon en onvoldoende lichaamsbeweging. Tijdens een workshop op de Geriatriedagen van 6 en 7 februari jl. ging prof. Sebastian Köhler, hoogleraar neuro-epidemiologie bij Maastricht University, in op de stand van zaken in de complexe materie rond de vraag of dementie wellicht te voorkomen is door een gezonde leefstijl. Zijn onderzoeksgroep probeert met een drietal projecten te werken aan risicoreductie van dementie en het bevorderen van hersengezondheid door middel van leefstijl, in de algemene populatie en binnen de tweedelijnszorg.
Gezondheidscampagne
Centraal in het onderzoeksproject staat de zogeheten LIBRA-index (LIfestyle for BRAinhealth), die bestaat uit een twaalftal, voornamelijk cardiovasculaire, beïnvloedbare risicofactoren, aan de hand waarvan het optreden van dementie voorspeld kan worden: depressie, diabetes, inactiviteit, hypertensie, obesitas, roken, hypercholesterolemie, coronaire hartziekten en alcoholgebruik, cognitieve activiteit, nierfunctie en mediterraan dieet. In 2023 werden gehoor, slaap en sociaal netwerk aan deze index toegevoegd. Anno 2025 zou je denken dat deze risicofactoren wel bekend zijn bij het algemeen publiek, maar uit onderzoek blijkt dat dit niet voor iedereen geldt. Ook meten mensen zichzelf nauwelijks een gezondere leefstijl aan zonder aanmoediging en begeleiding. Daarom is er de publieke gezondheidscampagne We zijn zelf het medicijn. Deze campagne liep in 2018 en 2019 al in Zuid-Limburg, om de bewustwording rondom hersengezondheid en risicofactoren te vergroten in de algemene populatie (40-75 jaar). Op 19 februari jl. ging de in een geheel in een nieuw jasje gestoken campagne in Zuid-Limburg weer van start. Hij telt drie kernboodschappen, die in een filmpje op www.wezijnzelfhetmedicijn.nl/doe-mee/over-de-campagne uiteengezet worden: blijf nieuwsgierig, eet gezond en zorg voor voldoende lichaamsbeweging. Uit evaluatieonderzoek naar het effect van dit soort bewustwordingscampagnes blijkt telkens weer hoe weerbarstig gedragsverandering is: het gewenste effect blijft vaak achter bij de verwachtingen. Het was daarom een mooie opsteker voor het projectteam dat de World Health Organisation (WHO) de campagne inmiddels als best practice heeft betiteld. In 2025 is de campagne niet alleen in Limburg, maar ook in Groningen en Utrecht te zien. Speciale aandacht is er voor het bereiken van mensen met een lage sociaal economische status en mensen met een migratieachtergrond.
Leefstijl, lichaam en stemming
Het tweede project richt zich op risicoreductie van dementie bij mensen met subjectieve of milde cognitieve stoornissen op de geheugenpoli. Met behulp van de interventie BreinZorg (www.breinzorg.nl) worden mensen op de geheugenpoli geïnformeerd over een hersengezonde leefstijl door middel van gepersonaliseerde zorg. Dit initiatief richt zich op het integreren van leefstijlinterventies in de tweedelijnszorg om de cognitieve gezondheid van patiënten te verbeteren en het risico op dementie te verminderen. Lotte Truin (promovenda van het Alzheimer Centrum Limburg) vertelt hoe mensen die geen diagnose dementie krijgen tijdens het consult op de geheugenpoli, toch behoefte hebben aan informatie en advies over hoe ze dementie kunnen voorkomen. BreinZorg voldoet aan die behoefte. Na het (online) doen van een leefstijltest, kan de gebruiker doorklikken naar maar liefst 16 modules waarin de verschillende risicofactoren worden toegelicht en waar door middel van een aantal vragen het gepersonaliseerde risico in kaart wordt gebracht. Zelf leer ik na het doen van de test dat er op het gebied van alcoholgebruik nog zaken te verbeteren zijn. Ik krijg de gelegenheid om deze constatering om te zetten in een persoonlijk doel, zodat ik daadwerkelijk aan de slag kan. Ook zijn er praatkaarten ontwikkeld voor op de poli, om ook mensen zonder digitale vaardigheden te bereiken. De boodschap is helder: als je zorgen hebt over het krijgen van dementie, dan moet je denken aan je leefstijl, je lichaam en je stemming. Alle drie hoofdcategorieën bevatten concrete tips, zoals: beweeg regelmatig, slaap voldoende, krijg geen overgewicht, pas op met cholesterol en praat er met iemand over als je je somber voelt of als te veel stress ervaart.
Leefstijlinterventie op de poli
Het derde project is Leefstijl Interventie op de Geheugenpoli Trial (LIGHT), dat ingaat op de bestaande behoeften van bezoekers van de geheugenpoli. LIGHT is een eenjarige innovatieve leefstijlinterventie die het dementie-risicoprofiel van mensen met subjectieve of milde cognitieve stoornissen op de geheugenpoli moet verbeteren. In totaal worden er 300 deelnemers gevolgd op de geheugenpoli’s in Amsterdam en Maastricht. De groep is verdeeld in een interventie- en controlegroep. De interventiegroep volgt de volledige leefstijlinterventie, waarbij onder andere een persoonlijke coach aan elke deelnemer gekoppeld is. Gestart wordt met het doornemen van de LIBRA-index, waarna een individueel verbeterplan wordt opgesteld. Op basis van motiverende gespreksvoering stimuleert de coach het gezonde gedrag. Er is een voucherprogramma aanwezig, waarmee de deelnemer bijvoorbeeld toegang krijgt tot een zwembad, een groentepakket kan ontvangen of naar het museum kan gaan. Ten slotte is er toegang geregeld tot BreinZorg.nl. Het onderzoek richt zich op de (kosten)effectiviteit van deze interventie, met als ambitie om deze opgenomen te krijgen in de reguliere (gezondheids)zorg. Ook wordt, op basis van de bevindingen, gewerkt aan (bij)scholingsmateriaal voor huidige en toekomstige zorgprofessionals.
Kortom: preventie van dementie heeft de volle aandacht. Het is dan ook de moeite waard om deze ontwikkelingen te (blijven) volgen.
Peter Bakens is redacteur van DementieVisie en was werkzaam als docent en wijkverpleegkundige